Rembrandt i krąg jego tradycji Autor(zy): Kalina Zabuska Miejsce ekspozycji: Galeria Sztuki Nowoczesnej, Czerwony Spichrz - ul. Mennica 8a na Wyspie Młyńskiej Wystawa czynna do: 2010-04-11

Ekspozycja Rembrandt i krąg jego tradycji prezentuje rysunki i akwaforty Rembrandta Harmenszoona van Rijn (Lejda 1606 – 1669 Amsterdam) oraz prace artystów ukształtowanych pod wpływem jego twórczości.
Wszystkie prace pochodzą ze zbiorów Muzeum Narodowego w Gdańsku. Trzonem pokazu są dzieła samego mistrza – dwa cenne rysunki oraz trzynaście rycin.
Rembrandt, najwybitniejszy przedstawiciel malarstwa holenderskiego w XVII w., już za życia cieszył się uznaniem jako artysta o wielkiej osobowości twórczej. Stworzył dzieła o niespotykanej w historii malarstwa głębi i sile wymowy, potrafił w niezwykły sposób oddać charakter i stan ducha portretowanej osoby czy nastrój przedstawianej sceny. Różnorodność tematyki i wspaniałość stylu nie mają sobie równych pośród dzieł współczesnych mu twórców.
Dorobek graficzny Rembrandta stanowi bardzo istotną część jego artystycznej spuścizny. Artysta odegrał wielką rolę w rozwoju i popularyzacji akwaforty, często uzupełnianej inną techniką graficzną – suchą igłą. Liczba opracowanych przez artystę płyt nie przekracza 290, jednak dzięki wielokrotnym, dokonywanym na tej samej płycie zmianom, w dorobku graficznym Rembrandta znajduje się ponad tysiąc odrębnych wersji podejmowanych tematów. Wątki biblijne, mitologia, sceny rodzajowe, portret, studia postaci i pejzaż – artystę interesował w równej mierze bezpośrednie otoczenie, jak tematy zrodzone z twórczej wyobraźni. Specyfika tych odmiennych światów zgłębiana była z żarliwą chęcią dotarcia do psychologicznej i artystycznej prawdy. Zmierzał do niej jako malarz, rysownik i jako wciąż poszukujący peintre – graveur.
Współcześni, a także artyści kolejnych pokoleń, wzorowali się bezpośrednio na jego kompozycjach, kopiując obrazy i przetwarzając je w różnych technikach graficznych. Wzorem mistrza podejmowali próbę zmierzenia się ze skomplikowanymi zagadnieniami psychiki ludzkiej. Dzieła, zrodzone z rembrandtowskiego ducha pozostawały w kręgu poszukiwań wzajemnych relacji pomiędzy światłem i cieniem. Ich twórcy zmagali się z tym samym dążeniem do harmonii treści i formy.
Współpracownicy i uczniowie Rembrandta reprezentowani są dziełami Jana Gillisz. van Vlieta (1600/1610 – 1668) oraz Ferdinanda Bola (1616 – 1680). Van Vliet inspirował się bezpośrednio dziełami Rembrandta, posługiwał się też wybranymi, pojedynczymi motywami. Bywał na ogół wierny tematom „pospolitym”: interesowały go studia charakterystycznych postaci, kalek, żebraków i szarlatanów. Na wystawie prezentowane są także trzy akwaforty F. Bola, należące do jego najwybitniejszych osiągnięć. Podobnie jak mistrz, F. Bol określał kompozycję i nastrój swoich prac za pomocą światła, to ono pozostaje najistotniejszym środkiem artystycznego wyrazu. We wczesnych rycinach odmiennie definiującego rzeczywistość Adriaena Ostade (1610 – 1685), zaznacza się wyraźnie ślad kreski i rembrandtowskiego modelunku światłem, a kompozycje znamionuje zbliżony sposób scalania szczegółów. Przedstawiciel artystycznej familii Roghmanów – Roelant (czynny w latach 1646 – 1651), był zaprzyjaźniony z Rembrandtem. Pejzaż, którym zainteresował się pod wpływem znakomitego przyjaciela, uznano za syntezę realistycznego krajobrazu holenderskiego połowy XVII w.
Wraz z upływem czasu intensywność oddziaływania dzieł Rembrandta na pewien czas osłabła. Renesans nastąpił połowie XVIII w., kiedy ukazał się pierwszy katalog jego akwafort. Odtąd artysta ten stał się tematem badań, studiów i na nowo zainspirował kolejne pokolenia twórców. Artyści przetwarzali malarskie i graficzne dzieła mistrza w wielu technikach graficznych (akwaforcie, miedziorycie i mezzotincie). Powstawały dzieła o charakterze indywidualnym, w manierze inspirowane rembrandtowskimi rozwiązaniami.
Najbardziej znanymi, osiemnastowiecznymi rembrandtystami niemieckimi są Christian Wilhelm Ernst Dietrich (1712 – 1774) i Georg Friedrich Schmidt (1712 – 1775). Ich twórczość jest znakomicie reprezentowana w zbiorach gdańskich. C. W. E. Dietrich, określany mianem „niemieckiego Rembrandta”, był artystą sprawnie kompilującym motywy zapożyczone od mistrza, zdolnym wszakże do tworzenia samodzielnych kompozycji. Także w twórczości Daniela Chodowieckiego (1726 – 1801) pojawiają się reminiscencje z Rembrandta. Sumienny ilustrator na swój sposób podążał za mistrzem, wykazując zainteresowanie charakterystycznymi typami, próbując rozwiązywać problemy, wynikające ze sprzecznej istoty światła i cienia.
Malarz i rysownik – Jean-Pierre Norblin (1745 – 1830), twórczo niezależny, sporadycznie czerpał bezpośrednią inspirację z dzieł innych autorów. Nie jest tylko jednym z rzeszy naśladowców Rembrandta: pierwiastek rembrandtowski legł u podstaw postrzegania przez niego rzeczywistości. Szkice psychologiczne, obserwacje obyczajowe, nastroje wyrażane kontrastami światła oraz aksamitnej miękkości cieni i półcieni, zagadnienia artystyczne podejmowane z Rembrandtem w tle, nie cytowanym wprost, jednak obecnym, to zespół cech, charakteryzujących twórczość Norblina.
Michał Płoński (1778 – 1812) to artysta ukształtowany w kulcie Rembrandta przez „malarnię” Norblina. Z rzeczywistości wychwytywał elementy charakterystyczne, nadając im kształt linią pewną i zdecydowaną. W akwafortach wykonanych według, bądź w duchu Rembrandta, potrafił zbliżyć się do istoty pierwowzoru.
Rembrandt był również genialnym rysownikiem. Jego geniusz tkwi w tym, że jak żaden inny artysta, oszczędnymi środkami za pomocą kilku kresek, plam i gry światła i cienia potrafił oddać istotę tematu, dramatyzm sceny, jej atmosferę i malowniczość. Uczynił też z niezarysowanej partii papieru ważny element współtworzący kompozycję, co szczególnie widoczne jest w jego pejzażach. W portrecie potrafił doskonale oddać nie tylko kondycję fizyczną, ale też wydobyć wewnętrzny, psychiczny stan modela. Dwa rysunki Rembrandta w zbiorach Muzeum Narodowego w Gdańsku należą do jednych z najlepszych w zbiorach polskich, prezentują bowiem najwyższe osiągnięcia tego mistrza w dziedzinie pejzażu i portretu. Rembrandt był też najbardziej pożądanym nauczycielem w Niderlandach. Nauka w jego warsztacie polegała na kopiowaniu dawnych mistrzów, rysowaniu studiów z natury i nauce kompozycji. Efekty nauki w warsztacie Rembrandta możemy prześledzić na rysunkach artystów z jego szkoły: Constantijna van Renesse (1626 – 1680), Gerbranda van den Eeckhouta (1621 – 1674) i Abrahama Furneriusa (1628 – 1654).
Wystawie towarzyszą także dzieła malarskie. Klimat obrazów Jakoba Isaacsza Swanenburgha i Pietera Lastmana, pierwszych mistrzów i nauczycieli Rembrandta, wprowadza w atmosferę artystyczną Holandii, pozostającej w 1. połowie XVIII w. w orbicie wpływów sztuki włoskiej. Wspomniany już F. Bol, jeden z najwybitniejszych uczniów Rembrandta, jest autorem kompozycji, przedstawiającej Anioła i Hagar na pustyni. W doborze tematu pozostał wierny swemu mistrzowi, z pasją zgłębiającemu tajemnice Pisma Świętego. Zespół rycin C. W. E. Dietricha zyskał oprawę dzięki obecności pięciu portretów olejnych jego pędzla, utrzymanych w charakterystycznej dla artysty manierze rembrandtowskiej.
Dopowiedzeniem, malującym scenerię Amsterdamu w czasach Rembrandta, jest płótno Thomasa Heeremansa, przedstawiające kanał portowy. Ryciny z widokami budowli miejskich oraz kanałów i okrętów, zawijających do portu, autorstwa marynisty Reiniera Noomsa zw. Zeeman, uzupełniają obraz rembrandtowskiej epoki. Amsterdam był świadkiem pełnego pasji życia, rozwoju nieograniczonej wyobraźni, sukcesu i załamania wspaniałej kariery artysty, wreszcie triumfalnego powrotu Rembrandta i uznania w jego dziele kwintesencji talentu, głębokiej wrażliwości i rewolucyjnego wręcz nowatorstwa.

red. Alicja Andrzejewska- Zając

Eksponaty (20)	Fotoreportaż (13)